Gabriela Kownacka

Gabriela Kownacka urodziła się 25 maja 1952 roku we Wrocławiu, w inteligenckiej rodzinie wywodzącej się z Kresów, ale kompletnie niezwiązanej z teatrem i zawodami artystycznymi. Dorastała w atmosferze Wrocławia lat 70., gdy działali tam Jerzy Grotowski i Henryk Tomaszewski, odbywały się festiwale teatru otwartego, na które zjeżdżały zagraniczne zespoły. "Dla młodego człowieka było to wspaniałe otwarcie na świat" – wspominała. Była zafascynowana Grotowskim i marzyła, żeby ją zaangażował, ale była to końcówka jego działań stricte teatralnych.

W 1971 roku dostała się na wydział aktorski Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie. Już na pierwszym roku studiów, mając zaledwie osiemnaście lat, zagrała Zosię w "Weselu" Andrzeja Wajdy. To była przeszłość, do której, jak mówiła, nie chciała wracać: "Miałam wtedy 18 lat i byłam tuż po egzaminach do szkoły teatralnej. To jakby zupełnie ktoś inny".

Jej wybór aktorstwa był "ucieczką w fikcję". "Kiedy człowiek ma 19-20 lat, to się nie zastanawia. Właściwie nie ma pojęcia, czym ten zawód jest" – przyznawała. Bardziej fascynował ją świat książek, teatru, filmu niż rzeczywistość, która ją otaczała. Przez pierwszych 10-15 lat zawodowych odczuwała uprawianie aktorstwa jako ciężar. Jej życie zdawało się iść odrębną drogą niż praca.

W 1975 roku zadebiutowała tytułową rolą w sztuce "Pepsie" Pierrette Bruno w Teatrze Kwadrat w Warszawie, w reżyserii Edwarda Dziewońskiego. Dziewoński zaproponował jej na czwartym roku PWST etat i rolę: "to była duża pokusa, żeby od razu zadebiutować, nie czekać długie lata". Przez trzy sezony z powodzeniem grała role farsowe. Doświadczenia komediowe przydawały się jej przez całe życie. Od wczesnych lat patrzyła z ironią na siebie i świat, a to jest niezbędne w komedii.

Potem przeszła do Teatru Współczesnego Erwina Axera, a atmosferę podobną do wrocławskiej znalazła w warszawskim teatrze Studio u Jerzego Grzegorzewskiego. "Tam także nie czuło się zapachu 'starego teatru', zatęchłego w konwencji, lecz wspaniałą atmosferę otwartości" – wspominała. Trwała w tym niekonwencjonalnym teatrze przez kilkanaście lat, ciesząc się, że pozwala jej nie ograniczać się do ról "słodkich blondynek", do których predysponował ją typ urody.

Jej ulubionym spektaklem komediowym było "Zagraj to jeszcze raz" Woody Allena w reżyserii Adama Hanuszkiewicza w teatrze Studio. Grała w nim z Wojtkiem Malajkatem przez siedem sezonów. "Cały czas świetnie się bawiliśmy i w ogóle nie byliśmy znudzeni. Widzowie przychodzili po kilkanaście razy. Jeszcze dzisiaj spotykam ludzi, którzy cytują fragmenty naszych scen. Po prostu miód na serce!" – wspominała.

Od 1999 roku była aktorką Teatru Narodowego w Warszawie. Przez całą karierę wystąpiła w około 50 filmach, w ponad 60 rolach Teatru Telewizji i w ponad 40 spektaklach teatralnych w całym kraju.

Największą popularność przyniosła jej kreacja Rity w "Trędowatej" Jerzego Hoffmana, uhonorowana Nagrodą im. Zbyszka Cybulskiego, oraz rola Anity w komedii muzycznej "Hallo Szpicbródka czyli ostatni występ króla kasiarzy" w reżyserii Janusza Rzeszewskiego i Mieczysława Jahody. Zagrała w telewizyjnym serialu komediowym "Rodzina zastępcza" u boku Piotra Fronczewskiego, wcielając się w rolę Anki, matki kilkorga dzieci, także adoptowanych. Wystąpiła także w serialach "Matki, żony i kochanki" oraz "Niania".

"Nie wstydzę się tego, że gram w serialach" – mówiła. Przyjęła rolę w "Matkach, żonach i kochankach" ze względu na reżysera Juliusza Machulskiego. Jego nazwisko gwarantowało, że film będzie oglądany. W "Rodzinie zastępczej" zagrała "taką matkę Polkę, a jednocześnie kobietę nieporadną". "Wymyślić, że ktoś, kto ma pięcioro dzieci, nie umie ugotować obiadu, to świetny chwyt w komediowym serialu" – tłumaczyła.

Nie bała się serialowej popularności. "Teraz jest ich tak dużo, że nie wydaje mi się, by były dla widza wyjątkowym wydarzeniem. W związku z tym nie widzę niebezpieczeństwa zaszufladkowania". Jej sytuacja zawodowa była "luksusowa". Równolegle funkcjonowała w różnych obiegach, była na etacie w Teatrze Narodowym, występowała w Teatrze Telewizji i filmach. "Bardzo sobie cenię, że mogę równocześnie mierzyć się z wysoką sztuką, np. w 'Halce Spinozie', czy w 'Dawnych czasach' Pintera i grać w serialu, który lubię. To nadzwyczajne. Ta różnorodność to optymalna sytuacja".

Na jej życie zawodowe największy wpływ miał Wojciech Has. Kiedy zaproponował jej pierwszą rolę w "Pismaku", była w trudnym okresie. Bardzo mało grała i sądziła, że jeśli dostaje niewiele propozycji, to pewnie jest złą aktorką. "Zaufanie Wojciecha Hasa do moich możliwości dało mi siłę. Uwierzyłam, że taki mistrz nie może się mylić i że wszystko się zmieni" – wspominała. Potem zagrała w jego następnym filmie, "Niezwykłej podróży Baltazara Kobera".

Ogromną rolę odegrał również Jerzy Grzegorzewski. "Jego teatr nauczył mnie – i uczy nadal – odwagi w interpretacji. Bo naprawdę twórcze jest znalezienie własnego języka i stylu".

Kownacka dość późno zrozumiała, że może obdarzyć graną postać czymś, co ją w danym momencie obchodzi. "Wcześniej nie zdawałam sobie sprawy, jakie możliwości daje ten zawód. Istniały dwie oddzielne sfery – ja od środka i to, co pokazywałam. Ale wreszcie zauważyłam w aktorstwie ten wielki dar – możliwość dyskutowania z własnymi problemami, z tym, co się czuje i myśli. Kiedy to odkryłam, zaczęłam lubić ten zawód i upatrywać w nim sens".

Jednocześnie była zwolenniczką kreowania postaci. "Sprzedawanie tylko siebie jest niewystarczające" – mówiła. "Mimo że już dość długo pracuję, ciągle szukam w sobie nowych możliwości i środków wyrazu. I to jest dla mnie – dojrzałej już kobiety – zaskakujące, że wciąż czuję, iż jeszcze nie zagrałam tego, na co pozwala mój talent. Mam wrażenie, że wszystko jeszcze przede mną".

Najlepiej czuła się w Teatrze Telewizji, gdzie grała wiele pięknych ról, jak w "Koncercie św. Owidiusza" i "Gdy rozum śpi" w reżyserii Piotra Mikuckiego czy w "Port Royal" w reżyserii Andrzeja Sapiji. "Tam jest i prawdziwa literatura, i normalne próby, i moja ukochana kamera, czyli znakomite połączenie dwóch żywiołów – teatru i filmu. Czuję się tam bardziej odpowiedzialna za to, co zrobiłam. Znacznie bardziej niż w filmie, gdzie dominują nożyczki i montaż".

Ceniła epizody. "W takiej pigułce trzeba znaleźć jakiś ostry pomysł, żeby to wyszło. Mnie to kręci – mierzenie się z taką materią, która pozornie wydaje się gorsza. Zawsze interesowali mnie aktorzy drugoplanowi i podziwiałam, jak fenomenalny był w takich rolach Roman Wilhelmi".

Nie znosiła "samowolki" i "żyćka" bezpośrednio fotografowanego. "Profesjonalizm polega na doskonaleniu kreacyjności, która pozwala połączyć formę i treść. W rozwijaniu sztuki aktorskiej widzę jej przyszłość" – mówiła.

W 2005 roku została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi za zasługi w pracy artystycznej.