Krzysztof Kowalewski

Krzysztof Kowalewski przyszedł na świat 20 marca 1937 roku w Warszawie, przy ulicy Nowogrodzkiej 25, w domu pełnym miłości i przedwojennego dobrobytu. Jego ojciec, Cyprian Kowalewski, był oficerem rezerwy, weteranem wojny polsko-bolszewickiej i III powstania śląskiego, który po odzyskaniu niepodległości przez Polskę zajął się biznesem. Matka, Elżbieta z domu Herszaft (występująca pod pseudonimem scenicznym Czahurska), była aktorką. Rodzina reprezentowała typową przedwojenną klasę średnią – wynajmowali przyzwoite mieszkanie, ojciec pracował jako dyrektor papierni w Jeziornej.

Wojna brutalnie przerwała to spokojne życie. Ojciec został zmobilizowany we wrześniu 1939 roku i trafił do sowieckiej niewoli. Zginął w Charkowie – jak się później okazało, był jedną z ofiar zbrodni katyńskiej. Krzysztof miał zaledwie kilka lat, gdy stracił ojca na zawsze.

Jako siedmioletni chłopiec przeżył powstanie warszawskie. To doświadczenie pozostawiło w jego pamięci obrazy tak traumatyczne, że – jak sam mówił – żył z nimi, jakby "wydarzyły się komuś innemu". Wspominał scenę z bramy warszawskiej kamienicy po niemieckim bombardowaniu szpitala dziecięcego – widok, który początkowo wziął za mięso, bo był tak wygłodzony, że chciał je zbierać.

Głód był jego stałym towarzyszem podczas powstania. Pewnego dnia, gdy nie miał co jeść od trzech dni, znalazł na dnie szuflady zapomniany kawałek suchego chleba. Przez kilka godzin ssał tę pajdę, leżąc na koszu w przedpokoju bez okien, chroniony przed ostrzałem. "Ta zapomniana przez kogoś pajda uratowała mi życie" – wspominał.

Po upadku powstania wraz z matką przenieśli się do Kielc. Tam zapamiętał styczniowy rynek z 1945 roku – zamarznięty w biało-czerwoną kratkę, bo między kocimi łbami krzepła krew. I obraz rosyjskiego czołgisty, który metodycznie przecinał gąsienicami głowę martwego niemieckiego żołnierza.

Przez całe życie Krzysztof Kowalewski nie wiedział, że jest Żydem. Jego matka, Elżbieta Herszaft-Kowalewska, pochodziła z asymilującej się rodziny o korzeniach rabinicznych. Podczas wojny ukrywała swoje pochodzenie – przyjęła aryjski pseudonim i dzięki pomocy przyjaciółki, ciotki Józefy Bieniewskiej, udało się przetrwać. Matka nigdy nie opowiadała synowi całej prawdy o rodzinie.

Rodzina Herszaftów była liczna i utalentowana – siedmioro rodzeństwa, każde obdarzone jakimś talentem. Brat Adam był malarzem, najmłodszy Józio – zdolnym chemikiem współpracującym z przyszłym noblistą, Władysław uciekł do USA, gdzie zarabiał na życie konstruując mechaniczny teatr dla milionerów. Matka przechowała przez wojnę jeden obraz Adama – portret rodzeństwa, na którym była też ona sama namalowana.

Adam zginął prawdopodobnie w 1942 roku podczas transportu do obozu zagłady. Józio również nie przeżył wojny. Dziadkowie – Ita i Szabtai Herszaft – zostali zamordowani w Treblince, choć matka przez lata była przekonana, że zginęli na Majdanku.

Matka wyprowadziła z płonącego getta bratanka Aleksandra, dając łapaczom złotą obrączkę i zegarek. "To była najdłuższa podróż w jej życiu: tam i z powrotem" – wspominał. Chłopiec przeżył, wyjechał do Stanów i został naukowcem.

Kowalewski przez całe życie nie dociekał szczegółów historii swojej rodziny. "Odsuwam od siebie rzeczy przykre, trudne" – wyjaśniał. "Całe to zło odkładam na bok. Uciekam przed nim". To był jego sposób na przetrwanie z traumą – życie obok niej, a nie w niej. Dopiero w wywiadzie rzece z Juliuszem Ćwieluchem, wydanym w książce "Taka zabawna historia" (2014), opowiedział pełną historię swojego dzieciństwa.

Ta nieśmiałość wynikająca z wojennych przeżyć – chłopiec, który bał się odezwać publicznie i szeptał matce do ucha, żeby mu nalała kompotu – przemieniła się w talent aktorski. Kowalewski ukończył warszawską PWST w 1960 roku, gdzie później sam uczył kolejne pokolenia aktorów.

Choć grał role dramatyczne, to w komedii był bezkonkurencyjny. Stanisław Bareja obsadził go w kluczowych rolach swoich satyrycznych filmów: jako słomianego wdowca podejrzanego o morderstwo w "Brunecie wieczorową porą" (1976), jako dyrektor Krzakoski w "Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz" (1978), jako cyniczny kierownik produkcji Jan Hochwander w "Misiu" (1980) i jako prezes Tomasz Michalik w serialowych "Zmiennikach" (1986). Był współscenarzystą filmów Barei.

W "Potopie" (1974) Jerzego Hoffmana stworzył niezapomnianą postać Rocha Kowalskiego, chwytającego za szablę i powtarzającego: "Ja jestem Roch Kowalski, a to jest pani Kowalska. Innej nie chcę". Dwie i pół dekady później sam zagrał Zagłobę w "Ogniem i mieczem" (1999).

Radiowa rola pana Sułka w słuchowisku "Kocham pana, panie Sułku" (1973-2000) Jacka Janczarskiego przyniosła mu status ikony. Jego prymitywny arogantem, niepozbawionym wszak wdzięku, na westchnienia pani Elizy (Marta Lipińska) nieodmiennie odpowiadał: "Cicho tam…".

Młodsze pokolenia pokochały go jako ordynatora Zygmunta Łubicza w sitcomie "Daleko od noszy" (2001-17), gdzie – jak mówił reżyser Krzysztof Jaroszyński – pokazał dar "uwiarygodniania swoją osobą historii najbardziej nieprawdopodobnych".

Na scenach warszawskich teatrów, szczególnie w Teatrze Współczesnym (od 1977), ukazał pełnię swojego talentu. Grał Merkucja w "Romeo i Julii", Ekscelencję w "Krawcu", Mąża w "Życiu wewnętrznym" Marka Koterskiego, Sir Tobiasza Czkawkę w "Wieczorze Trzech Króli", Cziczikowa w "Martwych duszach", pana Jourdaina w "Mieszczaninie szlachcicem".

Jego misiowata postura mogła zwodzić – mimo tuszy był w teatrach specjalistą od układania pojedynków szermierczych.

Pierwszą żoną Kowalewskiego była kubańska tancerka Vivian, z którą miał syna Wiktora mieszkającego w USA. Przez lata dzielił życie z aktorką Ewą Wiśniewską, która zagrała jego rzekomo niewierną małżonkę w "Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz". Z drugą żoną, aktorką Agnieszką Suchorą, miał córkę Gabrysię.

Aktor nie przychodzi do teatru tylko wtedy, gdy umarł w domu, albo przychodzi do teatru i tam umiera. I tyle" – mówił. Krzysztof Kowalewski zmarł 6 lutego 2021 roku, pozostawiając po sobie galerię niezapomnianych postaci i historię człowieka, który nauczył się żyć z traumą, odkładając ją "na bok", by móc śmieszyć innych.